ΤΟΥ ΕΛΙΣΣΑΙΟΥ ΒΓΕΝΟΠΟΥΛΟΥ
Ο νόστος δεν είναι απλά γεωγραφική επιστροφή, αλλά η επώδυνη υπαρξιακή πορεία του ανθρώπου προς την ανασύνθεση του εαυτού του μετά το τραύμα.
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν αποτελεί μια κινηματογραφική αναμέτρηση με τον χρόνο, τον μύθο και την ανθρώπινη φύση, μεταφέροντας το έπος του Ομήρου στη μεγάλη οθόνη μέσα από μια ριζοσπαστική, υπαρξιακή αφήγηση. Ο Βρετανός δημιουργός, επιλέγει να μην παραδώσει μια συμβατική, ψευδο-ιστορική περιπέτεια της αρχαιότητας, αλλά ένα ψυχολογικό και φιλοσοφικό θρίλερ επικών διαστάσεων, γυρισμένο εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX.
Στο επίκεντρο της υπόθεσης βρίσκεται ο Οδυσσέας, τον οποίο υποδύεται ο Ματ Ντέιμον. Μετά την πτώση της Τροίας, ο βασιλιάς της Ιθάκης ξεκινά το ταξίδι της επιστροφής, το οποίο μετατρέπεται σε μια δεκαετή, εφιαλτική περιπλάνηση. Ο Νόλαν αποδομεί τον αρχετυπικό ήρωα, παρουσιάζοντάς τον ως έναν άνδρα στοιχειωμένο από τα τραύματα του πολέμου. Οι μυθολογικές δοκιμασίες, από την κλειστοφοβική αναμέτρηση στη σπηλιά του Κύκλωπα Πολύφημου μέχρι τα σαγηνευτικά δεσμά της Καλυψούς (Σαρλίζ Θερόν) και τις παραισθήσεις στον Άδη, δεν αντιμετωπίζονται ως απλά φανταστικά εφέ, αλλά ως υπαρξιακά ορόσημα. Κάθε σταθμός αντανακλά τη σταδιακή απώλεια των συντρόφων του και, μαζί, τον κλονισμό της δικής του ταυτότητας.
Παράλληλα, η αφήγηση σπάει σε δύο άξονες, εισάγοντας τη χαρακτηριστική μη-γραμμική δομή του σκηνοθέτη. Στην Ιθάκη, η Πηνελόπη (Αν Χάθαγουεϊ) δίνει μια δική της, εσωτερική μάχη επιβίωσης ενάντια στον χρόνο. Πολιορκημένη από τους μνηστήρες, με αρχηγό τον αδίστακτο Αντίνοο (Ρόμπερτ Πάτινσον), προσπαθεί να διατηρήσει την εύθραυστη πολιτική ισορροπία του βασιλείου. Δίπλα της, ο νεαρός Τηλέμαχος (Τομ Χόλαντ) βιώνει τη δική του οδυνηρή ενηλικίωση. Αναζητώντας τα ίχνη ενός πατέρα που δεν γνώρισε, έρχεται αντιμέτωπος με το βάρος ενός θρύλου που απειλεί να τον καταπιεί.
Ο Νόλαν ενσωματώνει το θείο στοιχείο με έναν απόλυτα γήινο, σχεδόν μεταφυσικό τρόπο. Η θεά Αθηνά, την οποία ενσαρκώνει η Ζεντάγια, δεν εμφανίζεται ως μια απόμακρη θεότητα, αλλά ως μια εσωτερική φωνή λογικής, μια ενσαρκωμένη συνείδηση που καθοδηγεί τον ήρωα μέσα στο χάος. Η μοίρα και η θεϊκή οργή του Ποσειδώνα μεταφράζονται κινηματογραφικά μέσα από τη μανία των στοιχείων της φύσης, με τα αληθινά πλοία και τις φουρτουνιασμένες θάλασσες να υπογραμμίζουν τη μικρότητα του ανθρώπου απέναντι στο άγνωστο.
Ο Νόλαν εγκαταλείπει τα ψηφιακά εφέ και επενδύει σε μια αυστηρά φυσική, οργανική παραγωγή, γυρισμένη εξ ολοκλήρου σε φιλμ IMAX 70mm. Χρησιμοποιώντας πραγματικές τοποθεσίες, τεράστιες κατασκευές και φυσικό φωτισμό, μετατρέπει τα στοιχεία της φύσης σε ζωντανούς χαρακτήρες. Η κάμερα εναλλάσσεται ανάμεσα σε μνημειώδη, πανοραμικά πλάνα άγριων θαλασσών και σε ασφυκτικά, κλειστοφοβικά κοντινά που καταγράφουν το ψυχολογικό βάρος των ηρώων. Η μη-γραμμική αφήγηση σπάει τον χρόνο, συνδέοντας το ταξίδι του Οδυσσέα με την αγωνία στην Ιθάκη. Η μουσική επένδυση εντείνει την υπαρξιακή απειλή, δημιουργώντας ένα οπτικοακουστικό έργο που επαναπροσδιορίζει το επικό σινεμά. Η ηλεκτρονική, βιομηχανική μουσική επένδυση του Λούντβιχ Γκόρανσον ενώνει αρχαίους, πρωτόγονους ρυθμούς με σύγχρονους ήχους, εντείνοντας την αγωνία και το υπαρξιακό δέος στην IMAX οθόνη.
Το λαμπερό καστ της «Οδύσσειας» παραδίδει ερμηνείες σπάνιου ψυχολογικού βάθους. Ο Ματ Ντέιμον αποτυπώνει συγκλονιστικά το μεταπολεμικό τραύμα του Οδυσσέα, μετατρέποντας τον μυθικό βασιλιά σε έναν άνδρα εσωτερικά τσακισμένο. Δίπλα του, η Αν Χάθαγουεϊ προσφέρει μια στιβαρή, βουβή αξιοπρέπεια στην Πηνελόπη, ενώ ο Τομ Χόλαντ ισορροπεί υποδειγματικά ανάμεσα στην ευάλωτη νεότητα και το βάρος της ενηλικίωσης ως Τηλέμαχος. Την παράσταση κλέβει ο Ρόμπερτ Πάτινσον, που ως Αντίνοος ενσαρκώνει μια απειλητική, χειριστική γοητεία. Τέλος, η Ζεντάγια δίνει μια απόκοσμη, μεταφυσική διάσταση στην Αθηνά, λειτουργώντας ως η εσωτερική, πνευματική πυξίδα του έργου.
Η αξία αυτής της «Οδύσσειας» του Νόλαν έγκειται στον τρόπο με τον οποίο το σενάριο πραγματεύεται την έννοια του «νόστου». Το σπίτι δεν είναι απλά ένας γεωγραφικός προορισμός, αλλά η αναζήτηση της χαμένης ανθρωπότητας. Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, η τελική αναμέτρηση με τους μνηστήρες στερείται κάθε ίχνους ρομαντικής ανδραγαθίας, είναι μια σκοτεινή, αναπόφευκτη κάθαρση. Ο Νόλαν καταφέρνει να διατηρήσει τον επικό λυρισμό του Ομήρου, μπολιάζοντάς τον με τη σύγχρονη υπαρξιακή αγωνία. Μέσα από το φακό του IMAX, ο άνθρωπος εμφανίζεται ως μια ασήμαντη κουκκίδα στον ωκεανό. Ο Νόλαν υπογραμμίζει τη θνητή αδυναμία απέναντι στο χάος και στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις του σύμπαντος. Η φύση δεν είναι σκηνικό, αλλά μια αδιαπέραστη, εχθρική ολότητα που καταπίνει τις βεβαιότητες του ήρωα, μετατρέποντας την επιβίωση σε μια ύστατη, τραγική πράξη αντίστασης.